Астанада Қазақстанның экологиялық ұйымдар қауымдастығы ұйымдастырған «Қазақстандағы топырақтың органикалық көміртегі: өлшеу және мониторинг» тақырыбындағы семинар өтті. Іс-шара ФАО–ГЭФ-7 жобасы аясында жүзеге асып, климаттық тұрақтылықты арттыру және деградацияланған жайылымдарды қалпына келтіру мәселелеріне арналды.
SOC маңызы және климатқа әсері
Мамандардың айтуынша, топырақтағы органикалық көміртек (SOC) – жердің құнарлылығын, экожүйелердің тұрақтылығын және ауыл шаруашылығы алқаптарының өнімділігін айқындайтын негізгі көрсеткіштердің бірі. Ол топырақтың құрамындағы органикалық заттардың мөлшерін сипаттап қана қоймай, көміртектің табиғи айналымындағы маңызды буын ретінде климаттың өзгеруіне де тікелей әсер етеді. Мәселен, топырақта көміртектің жеткілікті деңгейде сақталуы атмосферадағы көмірқышқыл газының көлемін азайтып, керісінше, оның азаюы парниктік газдардың көбеюіне әкелуі мүмкін.
Осыған байланысты SOC көрсеткіші жайылымдар мен егістік жерлердің деградацияға ұшырау деңгейін немесе керісінше қалпына келу үдерісін бағалауда кеңінен қолданылады. Егер топырақтағы органикалық көміртек мөлшері төмендесе, бұл жердің тозып бара жатқанын білдіреді, ал оның артуы – дұрыс агротехникалық тәсілдердің енгізіліп, жердің қалпына келіп жатқанын көрсетеді. Сондықтан бұл көрсеткіш жер ресурстарын тиімді басқаруда, әсіресе құрғақ аймақтарда орналасқан Қазақстан үшін аса маңызды.
Сарапшылардың пікірінше, елімізде SOC-ты дәл әрі жүйелі түрде өлшеу мен бақылаудың заманауи әдістерін енгізу уақыт талабы. Қазіргі таңда дәстүрлі зертханалық талдаулармен қатар, қашықтықтан зондтау, спутниктік мониторинг, геоақпараттық жүйелер (GIS) және жасанды интеллект негізіндегі модельдер кеңінен қолданылып келеді. Бұл тәсілдер үлкен аумақтарды қысқа мерзімде қамтып, деректердің дәлдігін арттыруға және шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.
Бұл бағытта халықаралық стандарттарға сәйкестік мәселесі де ерекше маңызға ие. Атап айтқанда, климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық сарапшылар тобының (IPCC) ұсынымдары топырақтағы көміртекті есептеу мен есептілік жүргізудің негізгі әдіснамалық базасы болып саналады. Сонымен қатар, Verra VCS секілді ерікті көміртек нарығының стандарттары көміртекті секвестрациялау жобаларын іске асыруға және оларды халықаралық деңгейде тануға мүмкіндік береді.
Яғни, SOC-ты сапалы мониторингтеу тек ғылыми немесе экологиялық міндет қана емес, сонымен қатар экономикалық мүмкіндікке де айналып отыр. Дұрыс жолға қойылған жүйе Қазақстанға халықаралық көміртек нарықтарына қатысып, көміртек бірліктерін саудалау арқылы қосымша инвестиция тартуға жол ашады. Бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы саласын дамытуға, жердің өнімділігін арттыруға және климаттық тәуекелдерді азайтуға ықпал етеді.
Сарапшылар Қазақстанда парниктік газдардың ұлттық кадастрын жетілдіру, сондай-ақ Париж келісімі аясындағы тетіктерге қатысу әлеуетін арттыру қажеттігін атап өтті. Бұл өз кезегінде мониторинг, есеп беру және верификация (MRV) жүйелерін дамытуға жол ашады.
Қашықтықтан зондтау, геоақпараттық жүйелер және жасанды интеллект негізіндегі тәсілдер топырақ деректерін жинау мен талдаудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретіні айтылды.
Жиын қорытындысы бойынша сарапшылар топырақ деректерінің ұлттық ақпараттық жүйесін құру қажеттігін атап өтті. Мұндай жүйе экологиялық саясатты жетілдіруге, климаттық есептіліктің ашықтығын қамтамасыз етуге және Қазақстанның халықаралық көміртек нарықтарына қатысуын кеңейтуге мүмкіндік береді.
ФАО–ГЭФ-7 жобасының маңызы
Айта кетейік, ФАО–ГЭФ-7 жобасы Қазақстандағы деградацияланған жайылымдардың өнімділігін қалпына келтіруге бағытталған кешенді бастама болып табылады. Жоба аясында тозған жерлерді қалпына келтіру тек табиғи ресурстарды сақтау тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру және ауыл тұрғындарының әл-ауқатын жақсарту тұрғысынан да қарастырылады. Өйткені жайылымдардың тозуы мал шаруашылығының өнімділігіне тікелей әсер етіп, ауылдық өңірлердегі экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіреді.
Жоба шеңберінде тұрақты жер пайдалану тәжірибелерін енгізуге ерекше мән беріледі. Атап айтқанда, жайылымдарды ұтымды пайдалану, мал жаю жүктемесін реттеу, агроорманмелиорация элементтерін енгізу, топырақ құнарлылығын арттыру және эрозияның алдын алу сияқты шаралар қамтылған. Бұл тәсілдер табиғи экожүйелердің тепе-теңдігін сақтауға, биоалуантүрлілікті қорғауға және жер ресурстарын ұзақ мерзімді перспективада тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар жоба климаттың өзгеруіне бейімделу мәселелерін де қамтиды. Ауылдық аумақтар климаттық өзгерістерге ең осал аймақтардың бірі болғандықтан, олардың тұрақтылығын арттыру – негізгі міндеттердің бірі. Осы мақсатта су ресурстарын тиімді басқару, құрғақшылыққа төзімді технологияларды енгізу, көміртекті топырақта сақтау (секвестрация) және парниктік газдар шығарындыларын азайтуға бағытталған шаралар жүзеге асырылады.
Жобаның маңызды бағыттарының бірі – заманауи технологиялар мен ғылыми тәсілдерді енгізу. Мысалы, қашықтықтан зондтау, геоақпараттық жүйелер және цифрлық деректер базасы арқылы жайылымдардың жағдайын тұрақты түрде бақылау мүмкіндігі қарастырылған. Бұл жер ресурстарын басқару шешімдерін дәл әрі жедел қабылдауға жол ашады.
Бұдан бөлек, жоба аясында ұлттық деңгейде топырақ деректерінің ақпараттық жүйесін қалыптастыру жұмыстары жүргізілуде. Бұл жүйе жердің жай-күйі туралы деректерді біріктіріп, оларды талдауға, болжауға және тиімді саясат қалыптастыруға негіз болады.
Жалпы алғанда, ФАО–ГЭФ-7 жобасы экологиялық, экономикалық және әлеуметтік бағыттарды біріктіретін маңызды бастама. Ол Қазақстанның халықаралық климаттық міндеттемелерін орындауға, ауыл шаруашылығын тұрақты дамытуға және ауылдық өңірлердің өмір сапасын арттыруға ықпал етеді.
